Cytadela Grudziądz

CYTADELA W GRUDZIĄDZU – KRÓTKI RYS HISTORYCZNY

1.Geneza budowy

Po l rozbiorze Polski w 1772 roku Prusy Królewskie znalazły się w dużej części pod panowaniem pruskim. Stojąc przed groźbą polskich prób odzyskania utraconych terenów oraz potencjalnym zagrożeniem ze strony rosyjskiej, król pruski Fryderyk II, aby umocnić pozyskany teren i zabezpieczyć przeprawę przez Wisłę, postanowił wznieść nad Wisłą twierdzę. Wykonanie projektu i kierownictwo budowy powierzył hrabiemu d’Heinze. Umocnienia miały powstać na kępie wiślanej w Grabowie, niedaleko Kwidzyna. Prace budowlane rozpoczęto w 1774 roku. Rok później hrabia d’Heinze został jednak odwołany ze stanowiska, a na jego miejsce król powołał kapitana inżynierii Paula von Contzenbacha, Szwajcara w służbie pruskiej. Szybko okazało się, że roboty budowlane na kępie wiślanej napotkają na trudności techniczne ze względu na podmokły i niestabilny grunt oraz ciągłe zmiany Unii brzegowej. Przystąpiono do palowania wyspy i robót ziemnych, jednak na początku 1776 roku powódź zniszczyła prawie całkowicie wykonane z wielkim trudem umocnienia. W zaistniałej sytuacji Contzenbach zasugerował Fryderykowi II zmianę lokalizacji przyszłej twierdzy.

  1. Przebieg budowy

Na miejsce budowy wybrano teren położony na skarpie wiślanej na północ od miasta i zamku w Grudziądzu. 6 czerwca 1776 roku Fryderyk II osobiście wizytował teren przyszłej budowy i dzień ten oficjalnie uznano za początek budowy twierdzy. Pamiątkowy kamień z tą datą znajduje się na dziedzińcu cytadeli. Prace murarskie rozpoczęto już w sierpniu tego roku, wykorzystując zapasy materiałów, siły roboczej i pieniędzy zgromadzone dla celów budowy umocnień w Grabowie, Budowę zaczęto od południa – od murów donżonu. Następnie wznoszono bastiony i raweliny, a na samym końcu drogę krytą i lunety. Tym samym systemem-(od południa) kopano chodniki podziemne, początkowo szalując je drewnem, dopiero później obmurowując je „w cegle” Budowę twierdzy właściwej zakończono w 1786 roku, co zbiegło się ze zgonem króla. Łączny koszt budowy przekroczył 4 miliony talarów. W latach 1788-90 dobudowano potężne dzieło rogowe mające bronić podejścia do fortecy od strony miasta, a w latach 1803-06 wzniesiono na północnym froncie obrony kleszczowe słoniczoło.

  1. Wojny napoleońskie

Po raz pierwszy w stan gotowości bojowej postawiono twierdzę w trakcie Powstania Kościuszkowskiego. Wykonano wtedy dodatkowe palisady, wilcze doły i drewniane blokhauzy. Działania wojenne nie dotarły jednak do Grudziądza, a egzamin bojowy twierdza zdała dopiero w trakcie wojen napoleońskich. W roku 1806 armia pruska została rozbita w bitwach pod Jeną i Auerstadt. Resztki pruskich wojsk cofały się w kierunku Prus Zachodnich i Pomorza, stawiając sporadyczny opór i poddając liczne twierdze praktycznie bez walki, jednym z nielicznych skutecznie bronionych miejsc stała się grudziądzka cytadela. Było to zasługą ówczesnego dowódcy twierdzy, generała Wilhelma Reinharda de I’Homme de Courbiere. Pierwsze oddziały koalicji napoleońskiej pojawiły się pod Grudziądzem już w grudniu 1806 roku, w związku z czym spalono most łyżwowy na Wiśle. Załoga twierdzy liczyła według różnych źródeł od 4500 do 5808 ludzi. Dużą część żołnierzy stanowili Polacy, co było powodem licznych dezercji. Na wyposażenie artyleryjskie składały się 154 armaty, 35 haubic i 16 moździerzy. Ponieważ Grudziądz stanowił drugorzędny teatr działań wojennych, dochodziło tu początkowo jedynie do drobnych potyczek kawalerii. Dopiero 22 stycznia pod miasto podeszły większe oddziały ze sprzymierzonego z Napoleonem Księstwa Hesji. Nagłym atakiem zdobyły one miasto. Nie miały jednak dostatecznych sił, aby pokusić się o zdobycie twierdzy. Obsadzono jedynie okoliczne wsie, próbując blokować cytadelę. Korzystając z wypadu pruskich oddziałów od strony Gdańska i Kwidzyna w dniach 28 i 29 stycznia 1807 roku przeprowadzono skuteczną deblokadę Grudziądza. Wojska heskie odmaszerowały do Torunia. Do ponownego ataku na Grudziądz doszło 11 lutego. Tym razem, obok wojsk heskich, brały w nim udział bataliony polskie. 23 marca rozpoczęto sypanie szańców od strony Nowej Wsi i Świerkocina. W kwietniu przybyły pod twierdzę oddziały Legii Warszawskiej, a przysłany przez Napoleona inżynier wojskowy generał Feliks Łazowski rozpoczął systematyczne prace oblężnicze. Z usypanych przez niego szańców na wyspie wiślanej i lewym brzegu rzeki zaczęto bombardować majdan twierdzy. Po zdobyciu Gdańska przysłano pod Grudziądz dodatkowe oddziały z Księstwa Bergu i Księstwa Würzburga oraz ciężką artylerię oblężniczą. 19 maja rozpoczęto regularne oblężenie kładąc główny nacisk na podejście do twierdzy od najsłabiej ufortyfikowanej strony północno-wschodniej. W czerwcu prace oblężnicze były już bardzo zaawansowane-ukończono tzw. „pierwszą równoległą” (linię okopów oblężniczych) od której podsunięto pod twierdzę kolejne przykopy i rozpoczęto kopanie „drugiej równoległej” jednocześnie prowadzono intensywne walki artyleryjskie i odpierano ataki (wycieczki) wojsk pruskich. Prace oblężnicze przerwano 30 czerwca na wiadomość o zawartym cztery dni wcześniej w Tylży zawieszeniu broni. Dzięki skutecznej obronie twierdzy w rękach pruskich pozostała zarówno twierdza jak i samo miasto oraz wsie na północ od niego (Nowa Wieś, Świerkocin, Tarpno, Parski). Ziemie leżące na południe od Trynki włączono zaś do Księstwa Warszawskiego. Pruskiego dowódcę twierdzy Courbiere’a, w uznaniu zasług mianowano feldmarszałkiem i ustanowiono gubernatorem Prus Zachodnich.

  1. Dalsze dzieje twierdzy

W następnych latach prowadzono prace modernizacyjne twierdzy. Zbudowano 5 magazynów prochowych, w tym 3 na przedpolu twierdzy, otaczając je ziemnymi szańcami w formie fortów-lunet, tworząc namiastkę obozu warownego (do dziś zachowała się tylko jedna luneta – przy drodze do Nowej Wsi). Celem uzyskania możliwości ostrzału koryta oraz lewego brzegu Wisły zbudowano u podnóża skarpy murowaną działobitnię. W obrębie bastionów III, IV i V zlokalizowano dodatkowe magazyny prochowe. Przystąpiono także do wzmacniania lewego brzegu Wisły – na tzw. Kępie Lubieńskiej wzniesiono lunetę ziemną. W trakcie przygotowań do wojny z Rosją, 23 lipca 1811 roku, zmarł feldmarszałek Courbiere – pochowano go wraz z żoną na majdanie bastionu III. Fundamenty grobu zachowały się do dziś. W latach 1813-1814 na lewym brzegu Wisły wzniesiono jeszcze 3, zachowane częściowo do dziś, lunety ziemne: Górną, Krzyżową i Dolną. Po raku 1850, pomimo rozbudowy, coraz bardziej ujawniała się jednak archaiczność umocnień grudziądzkiej twierdzy wobec wprowadzania nowoczesnego uzbrojenia artyleryjskiego – dział o gwintowanych lufach. Zwiększony zasięg ostrzału takich dział, wymuszał rozbudowę twierdz o wysunięte pozycje – pierścienie fortów. Wobec specyficznego ukształtowania terenu i malej powierzchni Kępy Fortecznej wzniesienie tu takiego pierścienia fortów było w Grudziądzu niewykonalne. Z biegiem lat, militarnie, grudziądzka twierdza stawała się obiektem drugorzędnym, przeznaczonym do celów magazynowych, koszarowych i szkoleniowych, a nie obronnych. W kazamatach donżonu osadzano m.in. jeńców wojennych i więźniów politycznych. W roku 1872 nastąpiła ostateczna kasata twierdzy, co natęży rozumieć jako likwidację instytucji. Same zabudowania nadal służyły jako kwatery dla wojska. Północno-wschodnią partię umocnień przeznaczono na plac ćwiczeń oblężniczych, poligon doświadczalny dla testowania nowych typów armat i skuteczności nowych pocisków wypełnionych materiałami wybuchowymi. W 1893 roku cytadeli nadano nazwę „Feste Courbiere” Stanowiła ona wtedy oddzielną gminę. Ostatnim wartym uwagi obiektem zbudowanym w obrębie cytadeli jest powstałe około 1900 roku ćwiczebne dzieło szturmowe pionierów, które jest obiektem unikalnym w Europie. Zlokalizowane ono zostało w przebudowanej fosie rawelinu IV. Obiekt składał się z imitacji kaponier, zaopatrzonych w strzelnice, wyrzutnie granatów oraz zasieki. Obiekty te służyły pionierom stacjonującym w pobliskich koszarach (tzw. koszarach Jagiełły) do celów ćwiczebnych (bezpośredniego szturmowania nieprzyjacielskich fortów). W trakcie l wojny światowej działania wojenne nie dotarły do Grudziądza. Cytadela służyła jedynie jako obiekt koszarowy i szkoleniowy. 23 stycznia 1920 r. Grudziądz został przejęty przez polskie władze wojskowe. Przeznaczenie cytadeli nie uległo zmianie. Koszarowano tu jednostki artylerii i piechoty, ostatecznie znalazł tu swoją siedzibę słynny 18 Pułk Ułanów Pomorskich. Cytadelę przemianowano na „twierdzę Mestwina” nazwa ta jednak nie przyjęła się. Pod koniec sierpnia 1939 roku bramy fortecy na zawsze opuścili grudziądzcy ułani, udając się do Borów Tucholskich na swoją ostatnią kampanię (brali m.in. udział w słynnej szarży pod Krojantami). 4 września 1939 r. do cytadeli wkroczyły wojska niemieckie. Rola koszarowo-magazynowa budowli nie uległa zmianie. W miarę niepowodzeń na froncie wschodnim rozpoczęto przygotowywanie miasta do obrony. W styczniu 1945 roku pod miasto podeszły jednostki radzieckie. Początkowo walki toczyły się na jego obrzeżach, jednak stopniowo Rosjanie spychali oddziały niemieckie w kierunku cytadeli, gdzie mieściło się główne stanowisko dowodzenia oraz szpital. Twierdza była wielokrotnie bombardowana, wskutek czego spłonęła większość zabudowy dziedzińca. 5 marca resztka załogi zamknęła się w cytadeli, a 6 marca komendant twierdzy generał Fricke podpisał akt kapitulacji. Kilkuset żołnierzy próbowało wyrwać się z okrążenia, jednak udało się to tylko kilku osobom na pontonie (przejętym w dole Wisły przez niemiecki lodołamacz) oraz kilku żołnierzom z oddziału kapitana Borgisa, przedzierającym się pieszo w kierunku północnym. W cytadeli wzięto do niewoli około 1500 żołnierzy niemieckich zdolnych do walki i 180 rannych w szpitalu. Urządzono tu obóz jeniecki. W pierwszych latach powojennych cytadela stała opuszczona i ulegała stopniowej dewastacji. Dopiero w 1951 roku obiekt został przejęty przez Wojsko Polskie, które stacjonuje tu do dziś, dzięki czemu zabytek jest chroniony i konserwowany. Inny los spotkał dzieło rogowe. W latach 1955-60 dokonano rozbiórki jego części w celu pozyskania cegły. Efekty ekonomiczne były jednak nikłe, a rozsadzoną materiałami wybuchowymi ruinę pozostawiono własnemu losowi. Warto wspomnieć, że grudziądzka cytadela to nie tylko zabytek architektury militarnej, ale również zatwierdzony Dyrektywą Unii Europejskiej specjalny obszar ochrony siedlisk dwóch gatunków nietoperzy – Nocka Dużego i Mopka. W styczniu 2013 r. ich ilość określono szacunkowo na 1500-2000 sztuk.

 

 

  1. Struktura twierdzy

Twierdza została wybudowana na planie połowy ośmioboku regularnego, na skarpie wiślanej stanowiącej kulminację Kępy Fortecznej – 70 m powyżej koryta rzeki. Trzon twierdzy stanowił donżon i Wielki Magazyn. Potężny budynek donżonu 1 składał się z czterech kleszczy (na przedpolu których wzniesiono raweliny), 3 odcinków wałów (z bastionami na przedpolu). Końcówki donżonu (wysunięte w stronę Wisły) tworzyły baterie skrzydłowe 6 (kaponiery), służące do ostrzału podejścia do Wielkiego Magazynu oraz fosy bastionu I i V. Budynek Wielkiego Magazynu ograniczał rozległy dziedziniec (majdan). Wnętrze donżonu zostało całkowicie skazamatowane. Ścianę zewnętrzną stanowił potężny ceglany mur, pierwotnie gładki – bez otworów okiennych i strzelnic. Nad murowanymi kazamatami-usypano ziemny nasyp strzelecki. W obrębie donżonu istniały 2 główne bramy wjazdowe: Brama Górna 2 od strony południowej oraz Brama Dolna 3 od strony północnej. Wielki Magazyn 4 stanowił zabezpieczenie nasady twierdzy od strony skarpy wiślanej. Obiekt ten miał około 480 m długości i był załamany w połowie. W okolicy załamania utworzono dwa otwory bramne wiodące na górny taras wiślany. Były to tak zwane Bramy Wodne 5. Głównym elementem obrony twierdzy były bastiony B1B5, służące zarówno do walki dalekiej, jak i bliskiej. Wzniesiono 5 bastionów oznaczonych cyframi rzymskimi (I-V), z czego trzy środkowe miały pełen pięciokątny narys, dwa skrajne zaś były pół bastionami. Były to bastiony „detaszowane” to znaczy oddzielone od głównego rdzenia twierdzy wewnętrzną fosą. Komunikację z rdzeniem cytadeli zapewniał most zwodzony nad fosą oraz podziemny korytarz. Bastiony miały podwójne barki – niskie oraz wysokie. Barki niskie miały 5 pomieszczeń kazamatowych zaopatrzonych w strzelnice artyleryjskie dla armat broniących fosy (tarasujących). Barki wysokie, zwieńczone wałem ziemnym dla ciężkich armat, przechodziły bezpośrednio w orylony, osłaniające od przedpola barki niskie. Każdy bastion miał system chodników minerskich i komunikacyjnych tworzący pętlę pod barkami wysokimi, czołami i szyją bastionu. Od pętli tych odchodziły odgałęzienia w kształcie litery T, zakończone piecami minerskimi. Przed bastionami wykopana została fosa główna. Na jej dnie, pomiędzy bastionami, rozmieszczono dodatkowe wgłębienia z obmurowaną fosą, tak zwane nożyce, stanowiące dodatkową przeszkodę i miejsce dla strzelców (nożyce nie zachowały się). Od zewnątrz ściana fosy była obmurowana kamieniem, tworząc przeciwskarpę kryjącą korytarz – galerię przeciwskarpową. Zewnętrzną linię obrony stanowiły cztery potężne raweliny R1R4, także oznaczone cyframi rzymskimi (I-IV). Przez rawelin I i IV przechodziły drogi dojazdowe do głównych bram. Budowle składały się z dwóch odcinków obrony: reduty i słoniczoła. Do rawelinów od strony bastionów prowadziły korytarze podziemne pod dnem fosy głównej. Odrębny dla każdej budowli system chodników minerskich tworzył formę pętli obejmującej zarówno redutę jak i słoniczoło. Całą twierdzę obiegała na zewnątrz droga kryta osłonięta nasypem stoku. W jej załamaniach umieszczono 8 lunet, obecnie nie zachowanych. Galeria przeciwskarpowa i nasady lunet stanowiły podstawę systemu walki podziemnej, odchodziły od nich promieniście główne chodniki kontrminowe. Chodniki następnie rozgałęziały się w tak zwane boczniki, zakończone piecami minerskimi. Planowano wykonać 3 poziomy chodników. Ostatecznie wykonano górny poziom i zaczątki drugiego, dolnego poziomu. Zachowało się kilka szybów zejściowych do chodników drugiego poziomu. Według inwentaryzacji niemieckiej z 1840 roku udało się ostatecznie zbudować 12,6 km korytarzy. Dzieło rogowe składało się (zaczynając od południa) z właściwego dzieła rogowego z dwoma półbastionami, poprzedzonego nieistniejącym rawelinem R (w jego miejscu istnieje trójkątny plac broni). Bastiony są zachowane wraz z siecią chodników minerskich. Następnym elementem był I odcinek obrony I (zachowane są resztki murów przyziemia, kilka pomieszczeń i chodników minerskich). Załamana linia komunikacyjna K (z zachowanymi chodnikami minerskimi) prowadziła do II odcinka obrony II (ocalały fragmenty przyziemia z 2 strzelnicami armat flankujących fosę). Częściowo zachowany jest mur przeciwskarpy zaopatrzony w korytarz obiegowy oraz droga kryta z 3 placami broni w kształcie „zębów piły”.

  1. Zasady zwiedzania

Cytadela w Grudziądzu jest nadal chronionym obiektem wojskowym, w związku z czym samodzielne zwiedzanie nie jest możliwe. Organizacją ruchu turystycznego na terenie cytadeli zajmuje się Wojskowe Stowarzyszenie Kulturalno – Edukacyjne RAWELIN (86-300 Grudziądz, ul. 6 Marca 1). W sezonie letnim w wybrane soboty i niedziele (za opłatą) można zwiedzać cytadelę z przewodnikiem. Wymagany jest dokument tożsamości, ciepła odzież, latarka. Trasa obejmuje rawelin I z chodnikami minerskimi i izbą pamiątek w prochowni, bastion III, rawelin III, wybrane chodniki kontrminowe. Natomiast w święta państwowe (3 maja i 11 listopada) w godzinach 12.00-15.00 można obejrzeć część majdanu, platformę widokową na Wielkim Magazynie, bastion III z systemem chodników minerskich, majdanem i grobem Courbiere’a. Zwiedzanie jest wówczas bezpłatne. Dzieło rogowe, zachowane w formie malowniczej ruiny, można zwiedzać bez ograniczeń.

Brama główna (Górna) 2 : Grudziądz, ul. Czwartaków 1

Cytadela w Grudziądzu

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku król pruski Fryderyk II nakazał wzniesienie budowli fortecznej pod Kwidzynem. Niszczące wylewy Wisły przez dwa kolejne lata niszczyły to, co zostało zbudowane. Zrezygnowano wiec z dalszych prac i plac budowy przeniesiono na północ od Grudziądza.

Od tego momentu możemy mówić już o rzeczywistej historii i legendzie grudziądzkiej Cytadeli. Plan twierdzy powstał w krótkim czasie, bo w kwietniu 1775 r., a oficjalnie prace budowlane rozpoczęto już 6 czerwca tego samego roku. Budowa miała trwać 4 lata i zakończyć się w 1780 r., lecz z powodu braku pieniędzy, materiału budowlanego i ludzi prace przeciągnęły się aż do roku 1789.

W 1807 roku Cytadela w Grudziądzu, jako jedyna twierdza pruska, wytrzymała roczną blokadę wojsk napoleońskich. Załogą dowodził wówczas generał Wilhelm de Courbiĕre. Po doświadczeniach blokady, kiedy okazało się, że Cytadela nie posiada odpowiedniego zabezpieczenia od strony Wisły, postanowiono na jej lewym brzegu wybudować trzy lunety ziemne i szaniec – od 1814 roku zwany szańcem Courbiere’a. Przy budowie tego obiektu prace trwały aż do 1858 roku.

W 1872 roku Cytadelę rozbrojono, przeznaczając jej rolę koszarową i ćwiczebną. Część obiektu została uszkodzona w wyniku ćwiczeń artylerzystów l minerów. W1893 roku Cytadela otrzymała nazwę „Feste Courbiĕre”, którą nosiła do 1920 r., kiedy miasto i Twierdzę przejęła polska armia.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego na Cytadeli stacjonował m.in. 18 Pułk Ułanów Pomorskich, który wsławił się słynną szarżą pod Krojantami we wrześniu 1939 r. W trakcie walk w 1939 roku sama Cytadela znacząco nie ucierpiała, dopiero w roku 1945 obiekt został w niewielkim stopniu uszkodzony – głównie za sprawą ataków lotniczych.

Współcześnie Cytadela jest zabytkiem sztuki militarnej oraz miejscem nierozerwalnie związanym z historią Grudziądza, Polski i Europy.

 

Słownik terminów i pojęć

Bastion – posiadał zazwyczaj kształt pięcioboku stanowiąc element fortyfikacji stałej lub półstałej, ziemny lub ziemno-murowany. Stosowany od schyłku XV w. do XIX w. Ustawiano na nim działa ostrzeliwujące przedpole twierdzy i jej boki.

Chodniki minerskie (demolacyjne) – podziemne chodniki zakładane wewnątrz umocnień twierdzy mające na celu ochronę dzieł przed podkopami przeciwnika. Stanowiły także ułatwienie w zniszczeniu tych dzieł w razie opanowania ich przez przeciwnika.

Chodniki przeciwminowe (kontrminowe) – podziemne chodniki budowane w celu utrudnienia działalności przeciwnikowi na przedpolu twierdzy. Przy ich pomocy niszczono podkopy wroga czy jego umocnienia budowane na powierzchni ziemi.

Cytadela – w tym przypadku twierdza wybudowana w pobliżu miasta w celu jego osłony lub też w celu panowania nad nim.

Dzieło – samodzielne umocnienie lub część większego założenia fortecznego.

Dzieło rogowe – umocnienie składające się z dwóch połączonych kurtyną półbastionów dodatkowo uzupełnionych kurtynami skrzydłowymi.

Kazamaty – podziemne pomieszczenia w wale lub bastionie, także  pomieszczenia stanowiące integralną część baterii artyleryjskich.

Kurtyna – część linii obronnej pomiędzy dwoma bastionami. Luneta – niewielkie dzieło zewnętrzne w kształcie zbliżonym do trójkąta lub czworoboku, otwarte od strony twierdzy.

Majdan – wewnętrzny plac dzieła otoczony wałami.

Podkop – podziemny chodnik budowany w celu zniszczenia dzieł obleganej twierdzy.

Przeciwskarpa – skarpa fosy strony zewnętrznej, czyli pola.

Rawelin – dzieło zewnętrzne, wybudowane na planie trójkąta lub czworoboku, osłaniające bramę lub kurtynę.

Szaniec – umocnienie ziemno-polowe składające się z wału i fosy, otwarte od strony twierdzy. Czasem określa się tą nazwą większe umocnienia stałe lub półstałe o kształcie przypominającym bastion.

  Na podstawie słownika opracowanego przez Jerzego Stankiewicza.

Opracowane przez właściciela portalu na podstawie folderu Cytadela w Grudziądzu sygnowanego przez Grudziądzkie Forum Historyczne.